artikelen index / bibliotheekindex
Hout en houtverzamelingen
| Hout zien we als een materiaal, waarmee valt te bouwen. Bevestiging gaat gemakkelijk met spijkers zodat de grootste onhandigerd met hout nog wel iets weet te maken. Met dat plankje van de bouwmarkt staan we ver van de natuur: de liefde voor en kennis van het hout van de timmerman doet je beseffen dat we toch niet met een dood materiaal van doen hebben als ware het glas of ijzer. Als je de loop van de structuur van het hout kent weet je welke delen geschikt zijn om bijvoorbeeld spadestelen te maken. Hetzelfde geldt voor harkstelen; deze moeten buigzaam zijn. Het gezegde zo stijf als een hark slaat dus nergens op. Of juist wel, want met een stijve hark valt niet prettig te harken. | |
Alle facetten van hout komen aan de orde in het 6 delige standaardwerk Hout in alle tijden van Boerhaave Beekman, uitgegeven door Kluwer in mijn geboortejaar 1949. De eerste twee delen van deze inmiddels kostbare encyclopedie betreft bossen, bomen en hout in het verleden; de overige delen beslaan de tegenwoordige tijd: bostypen, houtsoorten, ontbossing, houttechnologie, algemene vraagstukken en bijzondere toepassingen. Sommige houtsoorten zijn niet in een groep in te passen: de bomen die wij in tuin en park als waardevol zien zoals de Liriodendron (tulpenboom), de Magnolia (beverboom) en de Liquidambar (amberboom) blijken in de houtsector geschikt te zijn voor fabricage van triplex, pallethout en sigarenkistjes! Uit de 4000 pagina's doe ik slechts een greep: de misvatting over de term wortelhout, waarvan de fineer voor het maken of afwerken van meubels wordt gebruikt. De kunst van fineren beheerste men al vanaf 1400. Wortelhout heeft niets van doen met de wortels van een boom, maar zijn een soort wratten op de stam, veroorzaakt door een beschadiging, eens ontstaan door vorst, vuur, schimmel, bacterie of menselijke invloed. De kronkelige warrige structuur van de houtvezels van deze wratten leveren de mooiste fineer. Wortelhout komt in de vorm van grote knoesten op veel boomsoorten voor als plataan, eik, es, iep beuk, etc. Schijven van wortelhout zijn ook prachtige verzamelaarsobjecten. Tijdens mijn schooltijd in Frederiksoord werd in 1970 bij een verhuizing een complete houtverzameling in de container gedumpt. Van veertig genummerde houtsoorten van Nederlandse en uitheemse afkomst zijn blokjes gemaakt van zowel lengte- als dwarsdoorsnede. Nu vormen ze een onderdeel van de Bibliotheca Oosterhouwensis. Xylologie of houtkennis is geen vak meer op een tuinbouwschool; men richt zich uitsluitend op (te beperkte) kennis van levende bomen. Bovendien worden de schooltuinen verkleind of opgeruimd en degradeert de kennis tot boekenwijsheid.
In 1980 werd in Franeker een tentoonstelling gehouden over xylotheken (houtverzamelingen). De catalogus van deze expositie met als titel Het Botanisch Kabinet is nog vaak in antiquariaten te vinden. Houtachtige gewassen zijn bijeengebracht in een kistje dat de vorm heeft van een boek. Het kistje zelf is vervaardigd van de houtsoort waar het om draait. Daarin zitten, naast een beschrijving, onderdelen van de plant als kiemplant, wortel, blad, blokjes hout; zelfs houtskool, as en stuifmeel. De universiteit van Leiden bezat 154 delen en Harderwijk 158; de grootste verzameling die van 1809 tot 1811 werd opgebouwd was in bezit van Franeker met uiteindelijk 158 "boeken". De universiteit van Franeker werd in 1811 door Napoleon opgeheven, waarna de xylotheek na omzwervingen pas in 1941 terugkeerde maar nu in het museum in de voormalige universiteitsstad. De xylotheek van Wageningen met 68 stuks heeft de oorlog niet overleefd. Bij de brand in het academiegebouw in 1906 is de Groninger natuur-historische collectie teloor gegaan. In het Museum 't Coopmanshûs is een deel van de nu bijna unieke oorspronkelijke Franeker collectie nog permanent te bezichtigen.
Liefde voor hout kan ook worden uitgedrukt in gebruiksvoorwerpen en gereedschap. Een timmerbedrijf bij mij in de buurt maakte zelf schopstelen voor spaden. Kundig gemaakt uit goede delen van het hout en op mijn lichaamslengte aangepast. Dus niet zo maar een spade, maar een spade die met liefde is gemaakt en waar met liefde mee wordt gewerkt. Aan de loop van de lijnen in het hout kunnen we bij aanschaf van de steel al de sterkte ervan vaststellen. Bij het breken van een steel ziet u hoe deze brak en waar u de volgende keer op moet letten: de lijnen in het hout moeten van onderen tot boven doorlopen en niet halverwege de steel een lus vormen. Dit geldt voor alle stelen of ze nu recht zijn, halfkrom of krom.